Nederland is niet het enige land dat met uitdagingen voor werk door mensen met een beperking te maken heeft. Welke creatieve oplossingen hebben ze in het buitenland gevonden om volwaardig mee te doen op de arbeidsmarkt? Vandaag deel 6 van een onderzoeksreis door verschillende landen: Duitsland.

‘Der Arbeitsmarkt soll inklusiver werden’. Met dit voornemen stemde de vertegenwoordiging van de zestien deelstaatregeringen in Duitsland, de Bundesrat, vorig jaar in. Dat wil zeggen: met nieuwe wetgeving die wil bevorderen dat meer mensen met beperkingen binnen de reguliere arbeidsmarkt worden opgenomen. Integriert, heet dat ook wel bij onze oosterburen.

Voor een inclusieve samenleving is beslissend, stelt de Bundesregierung, dat mensen met beperkingen gelijkwaardig en zelfstandig aan het arbeidzame leven kunnen deelnemen.

‘Mensen met beperkingen zijn vaak bovengemiddeld gekwalificeerd en sterk gemotiveerd’, gaf minister voor arbeid Hubertus Heil vorig jaar aan. Desondanks zijn zij beduidend vaker werkloos. Om dat te veranderen komt de Duitse regering met gerichte maatregelen om de arbeidsmarkt inclusiever te maken. ‘Er zijn echt geen excuses meer’, zei minister Heil in de Bondsraad.

Economisch vernuft
Opmerkelijk argument hierbij: ‘Vandaag de dag hebben we alle technische mogelijkheden in huis om arbeidsplekken inclusief in te richten’. In dat opzicht is inclusie ook een kwestie van economisch vernuft. Zoals het binnenhalen van mensen met een beperking voor de arbeidsmarkt een onderschat thema is. Cijfers? Als het potentieel beter uitgenut zou worden, staan er vrijwel direct rond de 166.000 mensen ter beschikking.

Verleden
Aan de allerjongste wetgeving voor schwerbehinderte Menschen, waarover straks meer, is in de tijd natuurlijk een hoop vooraf gegaan. Om maar even een duik in de geschiedenis te nemen: van direct na de Tweede Wereldoorlog is tot in alle uithoeken van Duitsland het Sozialverband VdK bekend.

Haar intussen oorspronkelijke benaming Verband der Kriegsbeschädigten wordt allang niet meer gebruikt. Maar de afkorting VdK waar een modern netwerk achter schuilgaat, telt vandaag de dag meer dan 2,2 miljoen leden. Met een scope die verlegd is van oorlogsslachtoffers naar sociale gerechtigheid, gelijkstelling en tegen de afbraak van wat sociaal is opgebouwd.

Twee voorbeelden van eigentijdse eisen:

  • vertegenwoordigers van werknemers met een ernstige handicap in bedrijven moeten betere ondersteuning krijgen, en
  • beschutte werkplekken (de ‘tweede arbeidsmarkt’) voor mensen met beperkingen zijn in principe voor een afgebakende periode. Het na te streven perspectief is inclusie op de ‘eerste arbeidsmarkt’.

Participatie
Hoe hoog (of laag) is de participatiegraad van mensen met een ernstige beperking op de Duitse arbeidsmarkt? Voor dit overzichtsartikel kwamen we bij het Federale Arbeidsbureau uit. Dat verwijst naar cijfers uit 2017. In dat jaar waren er in Duitsland 3,1 miljoen mensen met een ernstige handicap in de werkende leeftijd. Hun arbeidsparticipatie bedroeg 49 procent en is daarmee sinds 2005 behoorlijk gestegen: in dat vergelijkingsjaar was het nog 41,6 procent.

Banenafspraak abroad, eerdere afleveringen:
Aflevering 1: In het eerste deel laten we ons inspireren door goede voorbeelden in het buitenland en bekijken we eens het beschikbare cijfermateriaal>>
Aflevering 2: Het vervolg van de serie richt zich op de Amerikaanse mentaliteit en de rol van de ILO en het VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap>>
Aflevering 3: Vlaanderen, ondersteuningspremie en sociale economie>>
Aflevering 4: Britten zetten in op kans om te werken>>
Aflevering 5: Oostenrijk zet stevig in op volwaardig meedraaien>>

Het merendeel (ruim tweederde) van de 1,1 miljoen werknemers waar het hier om gaat is in dienst van particuliere werkgevers. Aan de andere kant hebben publieke werkgevers in Duitsland een groter aandeel mensen met ernstige beperkingen in hun personeelsbestand. Met 6,4 procent ligt hun aandeel meer dan anderhalf keer hoger dan bij particuliere werkgevers.

De meeste werknemers met een ernstige handicap werken in de productiesector (vooral in de metaal-, elektrische en staalindustrie) en in de publieke sector. De terreinen handel en onderhoud van motorvoertuigen, zorg en sociale dienstverlening en gezondheidszorg zijn nog steeds erg belangrijk, maar numeriek aanzienlijk minder.

Ernst van een handicap
In Duitsland wordt de ernst van een handicap uitgedrukt in de mate van invaliditeit in graden van tien, van 20 tot 100. Volgens die gradenlijn is sprake van ernstige invaliditeit bij een Grad der Behinderung (GdB) van 50 of hoger.

Mensen met een ernstige handicap kunnen een ‘ernstig gehandicapte kaart’ aanvragen, waarmee zij aanspraak kunnen maken op bijzondere rechten en compensatie voor nadelen. Onder het eerste valt het recht op – nu komt een heel lang woord – ‘arbeidsongeschiktheidsvriendelijk werk’. Bijvoorbeeld bij de inrichting van de werkplek, de werkomgeving, de werkorganisatie en de werktijden.

Ernstig gehandicapten ‘genieten’ verder een bijzondere bescherming tegen ontslag. Alvorens de opzegging te doen, moeten werkgevers een aanvraag tot instemming met de opzegging indienen bij het verantwoordelijke integratie-/inclusiebureau. Een beëindiging die zonder toestemming wordt uitgesproken, is ongeldig.

Werkgelegenheidsplicht
Particuliere en publieke werkgevers met minstens twintig banen zijn wettelijk verplicht om minstens 5 procent van hun banen te vervullen met ernstig gehandicapten of andere daarvoor in aanmerking komende mensen. Als ze dit quotum niet halen, dan betalen ze maandeijks een compensatieheffing van 140 tot 720 euro per verplichte werkplek die niet bezet is .

De jongste wetgeving waar we dit verhaal mee begonnen? Die voorziet concreet in de volgende maatregelen:

  • Werkgevers die ondanks de verplichting geen enkele ernstig gehandicapte in dienst te nemen, betalen in de toekomst een hogere compensatieheffing. Voor kleinere werkgevers gelden speciale regels.
  • Het geld uit de compensatieheffing moet volledig worden gebruikt om de werkgelegenheid van ernstig gehandicapten op de algemene arbeidsmarkt te bevorderen.
  • Om het goedkeuringsproces te versnellen wordt een fictieve goedkeuring voor de rechtendiensten van het Integratiebureau geïntroduceerd. Dit betekent dat aanvragen als goedgekeurd worden beschouwd als het inburgeringsbureau er niet binnen zes weken op beslist.
  • De bestaande beperking op loonkostensubsidie wordt opgeheven. Dit maakt het voor werkgevers aantrekkelijker om mensen met een beperking in dienst te nemen.

Tip voor Nederland?
Tenslotte misschien wel een mooie tip voor Nederland. Gebaseerd op de gedachte dat in onze land totaal verschillende partijen vaak zonder enige afstemming onderzoek doen waar ze zin in hebben, of waar onder de vlag van participatie en inclusie maar geld voor is. In Duitsland weten ze in elk geval ordening en overzicht aan te brengen.

Zo publiceren REHADAT, de Federale Vereniging voor Revalidatie, de Duitse Vereniging voor Revalidatie en de Duitse Pensioenverzekeringsfederatie jaarlijks een gids die overzichtelijk informatie biedt over welke mensen onderzoek doen naar welke onderwerpen op het gebied van rehabilitatie, participatie en inclusie in Duitsland. In de huidige uitgave staan in totaal 268 revalidatieonderzoekers uit alle disciplines van revalidatie en participatie vermeld.

REHADAT werkt in opdracht van het Federale Ministerie van Arbeid en Sociale Zaken. Hun experts verzamelen en brengen informatie bijeen over het onderwerp professionele inclusie.
En wat REHADAT zelf betekent? Dat is een verzonnen woord, ontstaan uit de woorden revalidatie en data. Maar wel effectief.

Tekst: Klaas Salverda